در بررسی تعدادی از دیوار نگاره هایی که در بناهای تاریخی شهر اصفهان از دوره صفویه به بعد در تکمیل فضاهای معماری و تزیینات وابسته به آن طراحی و اجرا شده است، در می یابیم که عوامل مختلفی در نحوه شکل گیری این آثار دخالت داشته است که از جمله مهمترین آنها می توان به شیوه خاص نقاشی اروپایی اشاره نمود.دیوار نگاره ها یا نقاشیهای دیواری به شیوه اروپایی به دلیل استقبال و حمایت حاکمان، زمامداران و اشراف مورد توجه قرار گرفته و در این دوره ها، اکثر دیواره های کاخها، کلیساها، خانه های اشرافی و ... با تصاویری از مجالس بزم و شکار، منظره و دور نماها و چهره سازیها پوشیده شده است. تعداد زیادی از این آثار توسط نقاشان اروپایی یا به تقلید از آنها اجرا گردیده است.در تجزیه و تحلیل اوضاع سیاسی، اقتصادی و فرهنگی آن زمان به عواملی تاثیرگذار در ترویج شیوه نقاشی بیگانه و بخصوص نقاشی اروپایی بر می خوریم که به طور عمده می توان: الف- به حضور نقاشان هندی و اروپایی در دربار صفویه؛ ب- عزیمت نقاشان ایرانی به اروپا جهت تحصیل فنون نقاشی اروپایی؛ ج- کوچ ارامنه ارمنستان و جلفا به سوی شهر های ایران، بخصوص شهر اصفهان به عنوان پایتخت و ساخت کلیساهای متعدد با تزیینات نقاشی اروپایی اشاره نمود.

بنابر نظر برخی از محققین، هنر قاجار از یک طرف تحت تاثیر غرب و از طرف دیگر در امتداد هنر گذشته ایران دانسته می شود. با بررسی آثار به جامانده می توان رد این تاثیر پذیری را در دیوار نگاره های قاجاری نیز مشاهده کرد. در فرآیند خلق یک دیوارنگاره، هنرمند می کوشد با انتخاب صحیح مضمون طرح، کاربری فضا، محل دیوار و سایر ویژگی ها بتواند پیوندی پایدار بین عناصر کالبدی، طرح و محیط پیرامون ایجاد و به خلق فضایی یکپارچه دست زند. در دوره ای از حکومت قاجار، برخی بناها از نقاش های دیواری دارای مضامین طبیعت گرا برای تزیین کالبد خود بهره برده اند. نظر به حضور عناصر تجسمی سبک ناتورالیسم در دیوارنگاره های عمارت سید جوادی، اینگونه به نظر می رسد که خلق این آثار تحت تاثیر این سبک صورت گرفته است. با توجه به این موضوع و با هدف کشف این ارتباط، پژوهش حاضر ضمن شرح بنیاد و ویژگی های مکتب ناتورالیسم، به بررسی عناصر تجسمی مشترک و مفاهیم موجود در دیوارنگاره های این بنا و نقاشی های سبک ناتورالیسم پرداخته است. به عنوان نتیجه، ساختار و مولفه های تجسمی این آثار کاملا منطبق بر الگوهای سبک ناتورالیسم هستند. با توجه به اینکه نگاره های مذکور به صورت سفارشی و با نظر کارفرمای عضو طبقه حاکم بر دیوار نقش بسته اند، اینگونه به نظر می رسد که مالکین این بنا نیز تحت تاثیر روح حاکم بر جامعه به شکل تقلیدی و بی کم و کاست و بدون درنظر گرفتن مفاهیم مستتر در این ساختار، (اصطلاحا به صورت کارت پستالی) نظر به برخی جریانات مرسوم در غرب از جمله ناتورالیسم داشته اند.

بیان مسئله: نگاره های باغی به عنوان یک رسانه چندساحتی، ساختار اجتماعی و روابط قدرت صفویان را پوشش داده است. چالش علمی پژوهش حاضر شناسایی ایدئولوژی دولت صفویان در لایه های متنی پنهان نگاره های باغی، مؤلفه های مرتبط با نمادگرایی و فرهنگ ایرانی در بطن جامعه صفوی است. در پژوهش حاضر تلاش بر آن است به سؤالات زیر پاسخ داده شود: مناسبات اجتماعی دوره صفوی در متن نگاره های باغی بازگو کننده چه مؤلفه ها و عناصر نمادینی هستند؟ چگونه ایدئولوژی و نگرش هنرمندان صفوی در نگاره های باغی مصور گشته است؟ هدف: این پژوهش در پی بررسی و شناخت ارتباط بین متون نگاره های مرتبط با مضمون باغ ایرانی در گستره ساختارهای اجتماعی فرهنگی دوره صفوی است. روش پژوهش: تحقیق حاضر از نوع پژوهش های کیفی و به روش توصیفی-تحلیلی است. شیوه گردآوری داده ها از نوع کتابخانه ای است. یافته ها: تعاملات، مناسبات اجتماعی و دینی از طریق سلطه فرهنگی نمادین در جهت پیشبرد اهداف و مشروعیت بخشی به ایدئولوژی صفویان صورت پذیرفته است. هنرمندان نگارگر در لایه های متنی نگاره های باغی به مؤلفه های فرهنگی و دینی که نشان دهنده مناسبات، آداب و رسوم ملی، ضیافت های درباری و مذهب تشیع است پرداخته اند. وقایع و رخ دادهای سیاسی و اجتماعی به صورت روایت های اسطوره ای و مذهبی در متن نگاره ها بازنمایی شده اند. هنر تصویرسازی چندمنظوره و متحرک در نگاره ها به رسانه ای پرقدرت و متمرکز در خدمت نظام سازمان یافته دربار صفوی قرار گرفته است، این حوزه هنری جایگاه برتر شاه و ساختار طبقات اجتماعی حکومت صفویان را در قالب تصاویر پویا و متحرک مصور ساخته است. تنوع در ساختار طراحی باغ ها و فضاهای جمعی از مهمترین دستاوردهای هنرمندان در بیان نگرش، هنر و دانش باغسازی صفویان می باشد این نگاره ها به آگاهی و دقت نگارگران درباری در بیان مؤلفه های هویتی و انتقال پیام های اثرگذار به مخاطبان خود پرداخته اند.

از آن جایی که هنر ایرانی بر مبنای تزیینات استوار شده است، کتیبه نویسی بر روی اشیای فلزی، یکی از ارکان اصلی تزیینات به شمار می رود.تزیینات کتیبه نگاری فلزکاری در دوره صفوی و پس از آن در زمان قاجار، خلق تفاهمی است میان هنر و مذهب که می توان آن را در نبوغ هنری و معنوی ایرانیان جستجو و در آثار بر جای مانده از ادوار تاریخی مشاهده کرد.در میان مضامین مذهبی به کار رفته در کتیبه های آثار فلزی این دو دوره، ذکر نام علی (ع) به تنهایی و یا در کنار الله و محمد (ص)، دعا در مدح دوازده امام و قسمت هایی از دعای پرفیض نادعلی به منظور مدد جویی از ایشان، از جمله مضامینی است که نه تنها گویای ارادت به این امام همام است، بلکه مستقیما گرایش به مذهب تشیع را نزد ایرانیان آشکار می سازد.در این مقاله ضمن توضیح اجمالی در مورد هنر فلز کاری صفویه و قاجار، مضامین کتیبه های اشیای فلزی این دوره که نام مبارک علی (ع) در آن ها نمود دارد، با ذکر نمونه هایی مورد بررسی قرار می گیرد.اهداف اساسی این مقاله موارد زیر را در بر می گیرد:1- بررسی تفاوت ها و شباهت ها نمود نام علی (ع) در خط نگاره های فلز کاری صفویه و قاجار.2- بررسی تاثیرگذاری شرایط سیاسی و فرهنگی و هنری دوره های مورد بحث در به کارگیری مضامین شیعی در آثار فلزیسوالاتی که در این مقاله به آن ها پاسخ داده خواهد شد، به شرح ذیل هستند:1- نام مبارک علی (ع) با چه مضامینی در هنر فلزکاری تجلی یافته است؟2- مضامین کتیبه های اشیای فلزی دوره صفوی و قاجار چه تفاوت ها و شباهت هایی دارد؟روش گردآوری مطالب مقاله، روش اسنادی و کتابخانه ای و شیوه تنظیم مقاله به صورت توصیفی، تحلیلی و تاریخی است.

هیأتهای اروپایی که در دوره صفویه به ایران سفر کردند درباره موضوعات مختلف جامعه ایران عصر صفویه، دست به قلم برده و گزارشهایی تحت عنوان سفرنامه به یادگار گذاشتند که بعداً در بررسی و مطالعات مورخان موردتوجه جدی قرار گرفت. نقاشی ایرانی نیز همواره ابزار دقیق و مناسبی برای محققان بوده است، نگارگران عصر صفویه با پرداختن به جزئیات تنپوشهای مردان به شناخت بخشی از تاریخ فرهنگی، اجتماعی آن زمان کمک زیادی کردند. این جزئیات در نشاندادن چگونگی پوشیدن قسمتهای گوناگون تنپوشهای مردان، سودمند است چراکه تنپوشهای مردان متشکل از لایهها و اجزای گوناگون بوده است. اهداف پژوهش پیشرو، پاسخ به این پرسشهاست: چگونه پوشاک مردان دوره صفویه در سفرنامهها و نگارگری این دوران انعکاس یافته و تا چه حد بر یکدیگر منطبق است؟ میتوان برای بررسی تنپوشهای مردان دوره صفویه از سفرنامهها استفاده کرد؟ این سفرنامهها برای بررسی تنپوشها قابلاستناد هستند یا خیر؟ برای بررسی این مسئله و فرضیههای مبتنیبر آن مهمترین سفرنامههای نوشتهشده در دوره صفویه موردمطالعه قرار گرفته و مطالب آنها درباره تنپوشهای مردان با نگارههای دوره صفویه بهصورت تطبیقی بررسی شدند. این تحقیق از نوع نظری است و روش آن ترکیبی، توصیفی _تحلیلی _ تطبیقی و جمعآوری اطلاعات آن کتابخانهای است. نتایج حاصل از پژوهش بر این امر دلالت دارد که مطالب سفرنامههای اروپائیان در این دوره میتواند بهعنوان یک منبع مکتوب و قابلاستناد درباره تنپوشهای مردان دوره صفویه موردتوجه قرار گیرد؛ بهویژه با همراهی نگارههای این دوره اسنادی معتبر بهشمار میآیند.

لطفا برای مشاهده چکیده به متن کامل (PDF) مراجعه فرمایید.

دیوارنگاره شام آخر یکی از برجسته ترین آثار نقاشی است که با مضمون شام آخر مسیح (ع) تصویر شده اند. اگر چه واقعه شام آخر بر اساس اناجیل چهارگانه، به چهار روایت مختلف نقل می شود، اما شام آخر داوینچی بی شک باید بر طبق یکی یا حتی ترکیبی از این چند روایت، نقاشی شده باشد. البته لئوناردو نوع واکنش حواریون را بر اساس کل شخصیت آنها در کتاب مقدس ترسیم کرده، اما نحوه پرداخت چهره ها و نوع واکنش ها، بستگی کاملی با تخیل فوق العاده داوینچی داشته است.بسیاری از صاحب نظران و تحلیل گران آثار هنری دیدگاهی نسبت به منشاء الهام بخش داوینچی نداشته اند و برخی نیز به یکی یا ترکیبی از چهار روایت اشاره کرده اند. برخی روایت لوقا را ملاک داوینچی دانسته و بسیاری بر ترکیبی بودن منشا دیوارنگاره تاکید دارند. این در حالی است که در این نوشتار سعی شده به دیدگاه جدید و متفاوتی دست یابیم.در این نوشتار سعی شده تا ابتدا با روش کتابخانه ای اثر را مورد موشکافی قرار داده و سپس با تحلیل دقیقی از متن کتاب مقدس و تطبیق آن با دیوارنگاره شام آخر و همچنین مقایسه اثر داونیچی با آثار مشابه سایر هنرمندان، دریابیم که داوینچی کدام روایت را مبنای خود برای نقاشی قرار داده است.در پایان و با تکیه بر استدلال و تحلیل هنری از دیوارنگاره و همچنین بررسی دقیق متن کتاب مقدس بر هر چهار روایت آن (متی، مرقس، لوقا و یوحنا)، دریافتیم که منشا الهام بخش داوینچی، روایت یوحنا از واقعه شام آخر است اما در این میان نباید نبوغ و تخیل داوینچی در خلق چهره ها و نوع واکنش ها را نیز نادیده گرفت.

دیوار بعضی از بقاع وامامزاده های ایران منقش به تصاویری از صحنه های به شهادت رسیدن امام حسین(ع) ویارانش در واقعه ی کربلا است. این نقاشی دیواری ها که به دیوار نگاره های عاشورایی معروف است، بیشتر، از دوره ی قاجار به جای مانده اند. نقاشی روی دیوار از گذشته های دور در ایران مرسوم بوده ودر طول ادوار مختلف، عوامل اجتماعی موجب فراز وفرود هایی در تحولات آن گردیده است. پژوهش حاضر از نظر هدف بنیادی، واز نظر روش توصیفی-تحلیلی است. اطلاعات ضروری تحقیق، به صورت اسنادی وکتابخانه ای جمع آوری شده است. محدوده ی پژوهش از نظر زمانی، اواخر دوره ی قاجار واز نظر مکانی، سرزمین ایران، خاصه شمال کشور می باشد. یافته های تحقیق از منظر جامعه شناسی هنر نشان می دهد در اوایل دوره ی قاجار، به سبب نیاز حکومت به مردم برای تحکیم قدرت، مناسک و مراسم مذهبی ازجمله دیوار نگاره های عاشورایی رامورد پشتیبانی قرارداد. اگر چه نقاشی از سوی فقه اسلامی مورد ملامت قرار گرفته بود، ولی صدور فتاوی بعضی از علمای مذهبی در مورد رفع منع شبیه خوانی وشبیه سازی در مراسم مذهبی، باعث رونق وگسترش دیوار نگارها ی عاشورایی گردید. اواخر دوره ی قاجار با ورود صنعت چاپ و گسترش مطبوعات و آشنایی با فرهنگ غرب از یک سو، و تغییر معادلات اقتصادی و سیاسی از سوی دیگر، مهاجرت مردم از روستاها به شهرهای بزرگ را موجب می شود؛ در نتیجه، ذائقه ی مردم، تحت تأثیر شرایط اجتماعی تغییر پیدا می کند و خود را با مظاهر دنیای جدید وفق می دهد وکم کم دیوار نگاره های عاشورایی که به صورت یک سنت و عادت واره در بین توده مردم رواج پیداکرده بود از رونق می افتد.

قالی ایرانی که پس از اسلام به ویژه در دوره ی صفویه با رویکرد تجلی بهشت، باغ بهشتی، دروازه های بهشتی و ورود انسان به بهشت رخ نمود دیدگاهی ازلی و قدسی را در عناصر خود که به ظاهر صورتی زمینی داشتند را جای داد، دیدگاهی که در دوران صفویه و به خصوص شهرت پادشاهان آن دوره به اسلام گرایی و رعایت موازین شرعی به شدت مورد علاقه و دارای جایگاهی والا بود. هدف پژوهشگر در این حوزه و با توجه به دو قالی شکارگاه متعلق به دوره صفویه نیز کاویدن پیکره و مفاهیم موجود در حاشیه این دو قالی به منظور دستیابی لایه های نمادین موجود در این دو حاشیه ها در جهت پی بردن تاثیرات محیط اطراف بر خلق این آثار است. در این راستا سوال اصلی که پیش روی پژوهشگر قرار داشت مرتبط بود با دلیل تفاوت موجود در دو حاشیه قالی های مذکور با وجود شباهت های فراوان در متن قالی است که با بررسی دو حاشیه از قالی های عصر صفویه با رویکردی نمادشناسانه و معناکاوی نقوش به کاررفته در حاشیه این قالی ها، به منظور بازنمایی استحاله انسان زمینی به انسانی قدسی است و سعی شده که از دیدگاهی هرمنوتیک و پسا ساختارگرایانه از بعد فرهنگی و ارزشی و با کمک از جریانات حاکم در دوران شاه طهماسب اول با تطبیق دو حاشیه از دو قالی متعلق به دوران صفویه موجود در موزه های هنری بوستون (موزه ی هنری بوستون واقع در شهر ماساچوست ایلات متحده امریکا و بزرگ ترین موزه ی امریکا که در سال 1870 میلادی گشایش یافت (سایت: 5). )و هنرهای کاربردی وین (مک) (موزه ی هنرهای کاربردی وین (مک)واقع در شهر وین اتریش، اولین موزه در زمینه ی هنرهای کاربردی است (سایت: 6). )، این پژوهش از نظر هدف در دسته پژوهش های کاربردی توسعه ای و از لحاظ روش در گروه پژوهش های تطبیقی-تحلیلی قرار دارد و با کمک گردآوری اطلاعات به شیوه کتابخانه ای صورت گرفته است که به تجلی انسان از حالتی زمینی به جایگاه بهشتی او پرداخته است. نتیجه حاصل از این پژوهش می تواند دریچه نوین در عرصه شناخت ارتباط بین توبه شاه طهماسب و خلق آثار آن دوره باز کند.